Europa po reformacji
Humaniści i twórcy reformacji zasadniczo różnili się poglądami. Humanizm głosił wiarę w nieograniczone możliwości istoty ludzkiej, reformacja natomiast wskazywała na grzeszność człowieka. Obca była reformatorom humanistyczna tolerancja dla odmiennego światopoglądu- a że podobne stanowisko zajmowali katolicy, przez Europę w 16-17 wieku przetoczyła się fala wojen religijnych i krwawych prześladowań. Europejskie chrześcijaństwo, od połowy 11 stulecia rozdarte podziałem na prawosławie i katolicyzm, w 16 wieku podzieliło się kolejny raz. Wyznania reformowane odebrały Kościołowi katolickiemu trzecią część terenów- wśród nich liczne ksiestwa niemieckie, Anglię, Szkocję, kraje skandynawskie, Prusy Książęce i wschodnie Niderlandy (Holandię). Przyciągnęły na swą stronę wielu mieszkańców Szwajcarii, Francji, Polski, Litwy, Czech i Węgier.